Author: އައްޝައިޚް ޢިމްރާން މުޙައްމަދު ޢަލީ

الحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وعلى آله وصحبه أجمعين.

---

ޖިންނީންގެ ޢާލަމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ލޯ މައްޗަށް ވަންހަނާވެގެންވާ ޢާލަމެކެވެ. އެސޮރުމެންގެ ޙަޤީޤީ ސޫރައިގައި އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ނުފެނެއެވެ. [1] އެހެންކަމުން ޝަރުޢީ ނައްޞުތަކުގައިވަނީ ޖިންނީންނާ ގުޅުންހުރި ބައެއް މުހިންމު ކަންތައްތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަންގަވާފައެވެ. އޭގެ ސަބަބުން ޖިންނީންގެ ތެރެއިންވާ ޝައިޠާނުންގެ އުނގަދޫތަކުން ރައްކާތެރިވުމަށް އިންސާނުންނަށް ފަސޭހަވެއެވެ. އިންސާނުންނަށް މިކަމުގައި އެންމެ ޞައްޙަ މަޢުލޫމާތުތައް ލިބިގެންދަނީ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގެ ޛަރީޢާއިންނެވެ.

ފަހެ އިންސާނުންނަށް މަޢުލޫމާތު ލިބެނީ މައިގަނޑު ތިން ގޮތަކަށެވެ. އެއީ:

1. ބުއްދިން ވިސްނާ ފިރުކުކޮށްގެން

2. ޚަބަރުތަކުން

3. ބުއްދިއާއި ޚަބަރުތަކުން ލިބޭ މަޢުލޫމާތު އެއްކޮށްގެން

އިންސާނާގެ ޙިއްސާއި ބުއްދި އާއި ތަޙްލީލުތަކާއި ތަޖުރިބާ ބޭނުންކޮށްގެން ކަންތައްތައް ދެނެގަނެ އިންސާނާ ޢިލްމު ހޯދައެވެ. ހަމައެކަނި ޙިއްސާއި ބުއްދިން ދެނެނުގަނެވޭ އެތައް ބައިވަރު މަޢުލޫމާތުތައް، އިންސާނާއާ ހިސާބަށް ފޯރާ ޚަބަރުތަކުގެ ޛަރީޢާއިން އޭނާ ދެނެގަނެއެވެ. މިވާހަކަތަކުގެ މަޤްޞަދަކީ: ޙިއްސުތަކުން ދެނެގަނެވޭ ކަންތައްތަކަކީ ޣައިބުގެ ކަންތައްތަކާ އަޅާ ބަލާއިރު ކަނޑުގެ ފެންތިއްކެއްހާ ކުޑަ މިންވަރެއް ކަމެވެ. އަދި އެފަދަ ކަންތައްތައް ދެނެގަނެވޭނީ ތެދު ޚަބަރުގެ ޛަރީޢާއިންނެވެ. ޣައިބުގެ ޢާލަމުތަކުގައިވާ މިފަދަ އެތައް ވާހަކައެއް ނަބީބޭކަލުންގެ ޛަރީޢާއިން ﷲ ތަޢާލާ ވަނީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައެވެ. [2] އެއިލާހު ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.

﴿مَّا كَانَ اللَّـهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَىٰ مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ۗ وَمَا كَانَ اللَّـهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَـٰكِنَّ اللَّـهَ يَجْتَبِي مِن رُّسُلِهِ مَن يَشَاءُ﴾ [سورة آل عمران ١۷٩]

މާނައީ: “ރަނގަޅު މީހުންގެ ތެރެއިން ނުބައިމީހުން ވަކިކުރައްވައިފުމަށް ދާންދެން، ﷲ ތިޔަބައިމީހުން ތިބިގޮތުގެ މައްޗަށް (އެބަހީ: މުއުމިނުންނާއި މުނާފިޤުން އެކުވެ އުޅުމުގެ މައްޗަށް) މުއުމިނުން ދުލެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ. އަދި ޣައިބުގެ ކަންތައް ﷲ، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ފާޅެއް ނުކުރައްވާނެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު، ﷲ، އެއިލާހުގެ ރަސޫލުންގެ ތެރެއިން އެއިލާހު އިރާދަކުރައްވާ ބަޔަކު އެކަމަށް ޚިޔާރުކުރައްވައެވެ.”

---

ޖިންނީންގެ ބާވަތްތައް

ޖިންނީންގެ މައިގަނޑު ތިން ބާވަތެއް ވެއެވެ. ޙަދީޘެއްގައިވެއެވެ.

«الْجِنُّ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ صِنْفٌ لَهُمْ أَجْنِحَةٌ يَطِيرُونَ فِي الْهَوَاءِ، وَصِنْفٌ حَيَّاتٌ وَكِلَابٌ، وَصِنْفٌ يَحِلُّونَ وَيَظْعَنُونَ»[3]

މާނައީ: “ތިން ވައްތަރެއްގެ ޖިންނީން އުޅެއެވެ. ވަރަތަކެއް ލާފައިވާ، ޖައްވުގައި އުދުހޭ ޖިންނީންތަކަކާއި، ހަރުފައާއި ކުއްތާގެ ގޮތުގައި އުޅޭ ޖިންނީންތަކަކާއި، ތަނެއްގައި އުޅުމަށްފަހު އެތަން ދޫކޮށް އެހެންތަނަކަށް ދަތުރުފަތުރުކުރުމުގައި އުޅޭ ޖިންނީންތަކެކެވެ.”

---

ޖިންނީން އުޅޭ ތަންތަން

އެހެން މަޚްލޫޤުންނެކޭ އެއްފަދައިން ޖިންނީންނަށްވެސް އެސޮރުމެންނަށް ޚާއްޞަ ކަންތައްތަކެއް ވެއެވެ. އެސޮރުމެންގެ ދިރިއުޅުމާއި އުޅޭ ތަންތަނާ ބެހޭގޮތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޔަޤީންކަމާއެކު އެނގެން އޮތީ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުން އެނގެންހުރި ކަންތައްތަކެވެ. ހުރިހާ ބާވަތެއްގެ ޖިންނީންވެސް އުޅެނީ ދުނިޔޭގައެވެ. [4]

ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.

﴿قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا ۖ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ﴾ [سورة البقرة ٣٨]

މާނައީ: “ތިމަން އިލާހު (އާދަމުގެފާނުގެ ދެކަނބަލުންނާއި އިބިލީހަށް) ވަޙީކުރެއްވީމެވެ. ތިޔަބައިމީހުން އެންމެން އެ ސުވަރުގެއިން (ބިމަށް) ފައިބާށެވެ! ފަހެ، ތިޔަބައިމީހުންގެ ގާތަށް، ތިމަންއިލާހުގެ ޙަޟްރަތުން ތެދުމަގު އަތުވެއްޖެ ހިނދަކު، ތިމަން އިލާހުގެ ތެދުމަގަށް ތަބާވެއްޖެ ބަޔަކަށް އެއްވެސް ބިރެއް ނެތެވެ. އަދި އެއުރެންނީ، ހިތާމަކުރާނޭ ބަޔަކުކަމުގައިވެސް ނުމެވޭމެއެވެ.”

އަދި އެސޮރުމެން އުޑުން ޚަބަރުތައް ހޯދުމަށް އުޑަށް އަރާ އުޅޭކަން ކީރިތި ޤުރުއާނުގެ ނައްޞުން ޘާބިތުވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.

﴿وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ ۖ فَمَن يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَّصَدًا﴾ [سورة الجن ٩]

މާނައީ: “އަދި ތިމަންމެން (އެބަހީ: ޖިންނީން) އެ އުޑުގެ ތަންތަނުގައި އަޑުއަހަން އިށީނދެ ތިބޭކަމުގައިވީމުއެވެ. ފަހެ، މިހާރު އެ އަޑުއަހަން އުޅޭމީހަކަށް ފެންނަހުށީ ފާރަލައިގެންވާ ގިނިހިލައެކެވެ.”  

ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި އެކަން ވަރަށް ބޮޑަށް އޮތެވެ. ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ރިސާލަތައިގެން ފޮނުއްވުމުން އެދުވަސްވަރު އެކަން މެދުކެނޑިގެން ދިޔައެވެ. [5] 

ޖިންނީން އުޅޭ ކަމަށް ނައްޞުތަކުން ޘާބިތުވާ ބައެއް ތަންތަނަކީ:

---

* ހުސް ބިންތަކުގައި

މިކަމާ ބެހޭގޮތުން ވާރިދުވެފައިވެއެވެ.

عَنْ عَامِرٍ، قَالَ: سَأَلْتُ عَلْقَمَةَ هَلْ كَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ شَهِدَ مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ قَالَ: فَقَالَ عَلْقَمَةُ، أَنَا سَأَلْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ فَقُلْتُ: هَلْ شَهِدَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مَعَ رَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ قَالَ: لَا وَلَكِنَّا كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللهِ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَفَقَدْنَاهُ فَالْتَمَسْنَاهُ فِي الْأَوْدِيَةِ وَالشِّعَابِ. فَقُلْنَا: اسْتُطِيرَ أَوِ اغْتِيلَ. قَالَ: فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ بَاتَ بِهَا قَوْمٌ فَلَمَّا أَصْبَحْنَا إِذَا هُوَ جَاءٍ مِنْ قِبَلَ حِرَاءٍ. قَالَ: فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللهِ فَقَدْنَاكَ فَطَلَبْنَاكَ فَلَمْ نَجِدْكَ فَبِتْنَا بِشَرِّ لَيْلَةٍ بَاتَ بِهَا قَوْمٌ. فَقَالَ: «أَتَانِي دَاعِي الْجِنِّ فَذَهَبْتُ مَعَهُ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ» قَالَ: فَانْطَلَقَ بِنَا فَأَرَانَا آثَارَهُمْ وَآثَارَ نِيرَانِهِمْ. [6]

މާނައީ: “ޢާމިރު ވިދާޅުވިއެވެ. ޢަލްޤަމާއާ ތިމަން ސުވާލު ދެންނެވީމެވެ. ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ޖިންނީންނާ ބައްދަލުކުރެއްވި ރޭ، އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި އިބްނު މަސްޢޫދު ހުންނެވި ހެއްޔެވެ؟

ޢަލްޤަމާ ވިދާޅުވިއެވެ. އިބްނު މަސްޢޫދާ ތިމަން ސުވާލު ދެންނެވީމެވެ. ތިމަން ދެންނެވީ: ތިޔަ ބޭކަލުން ކުރެ އެއްވެސް ބޭކަލަކު ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ، ޖިންނީންނާ ބައްދަލުކުރެއްވި ރޭ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ހުންނެވި ހެއްޔެވެ؟

ވިދާޅުވިއެވެ. ނޫނެކެވެ. އެހެނަސް އެއްރެއަކު އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުގައި ތިމަން ބޭކަލުން ތިއްބަވަނިކޮށް އެކަލޭގެފާނު ގެއްލިގެން ވާދީތަކާއި މަގުތައް ތިމަން ބޭކަލުން ހޯއްދެވީމެވެ. އަދި (އެކަލޭގެފާނު ނުފެނުމުން އެކަމާ ކަންބޮޑުވެގެން) ބަޔަކު ވޭތި ކުރާނެ އެންމެ އުނގަދޫ ރޭ ތިމަން ބޭކަލުން ވޭތިކުރީމެވެ. ފަތިސްވުމުން ހިރާއާ ދިމާލުން އެކަލޭގެފާނު ވަޑަގަންނަވައިފިއެވެ.

ފަހެ ތިމަންބޭކަލުން ދެންނެވީމެވެ. އޭ ﷲގެ ރަސޫލާއެވެ! ފަހެ ކަލޭގެފާނު ގެއްލުމުން ތިމަންބޭކަލުން ކަލޭގެފާނު ހޯދަން އުޅެގެންވެސް ނުފެނުނެވެ. އަދި (ކަލޭގެފާނު ނުފެނުމުން އެކަމާ ކަންބޮޑުވެގެން) ބަޔަކު ވޭތި ކުރާނެ އެންމެ އުނގަދޫ ރޭ ތިމަން ބޭކަލުން ވޭތިކުރީމެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. ޖިންނީންގެ ބަޔަކު އައުމުން ތިމަންކަލޭގެފާނު އެބައިމީހުންނާ އެކުގައި ގޮސް އެބައިމީހުންނަށް ކީރިތި ޤުރުއާން ކިޔައިދެއްވީމެވެ.

ދެން އެކަލޭގެފާނު ތިމަންބޭކަލުންނާއެކު ވަޑައިގެން އެބައިމީހުން ތިބި ތަންތަނުގެ އަޘަރުތަކަކާއި އެބައިމީހުންގެ އަލިފާންތަކުގެ އަޘަރުތަކެއް ދެއްކެވިއެވެ.”

އަދި ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައި މީސްތަކުން ވާދީއަކަށް ފައިބައިފިނަމަ އެތަނުގައި ތިބޭ ޖިންނީންގެ ބޮޑުންގެ ކިބައިން ރައްކާތެރިކަން ހޯދާ އުޅުނެވެ. [7]

ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ.

﴿وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الْإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادُوهُمْ رَهَقًا﴾ [سورة الجن ٦]

މާނައީ: “އަދި އިންސީންގެ ތެރެއިން ފިރިހެނުން، ޖިންނީންގެ ތެރެއިން ފިރިހެނުންގެ ކިބައިން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދޭކަމުގައި ވެއެވެ. ފަހެ (އެކަމުގެ ސަބަބުން) އެއުރެންނަށް (އެބަހީ: ޖިންނީންނަށް) އެއުރެން (އެބަހީ: އިންސީން) ކާފިރުކަމާއި ބޮޑާކަން އިތުރުކުރުވިއެވެ.”

އިސްލާމްދީން އައުމަށް ފަހު އެކަންވަނީ ނަހީކުރައްވާފައެވެ. އަދި އެފަދަ ކަންތައްތައް ދޫކޮށް ﷲ ތަޢާލާގެ ޙަޟުރަތުން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދުމަށް މީސްތަކުންނަށް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ.  

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«مَنْ نَزَلَ مَنْزِلًا ثُمَّ قَالَ: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ، لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ، حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ مَنْزِلِهِ ذَلِكَ» [8]

މާނައީ: މީހަކު މަންޒިލަކަށް ފައިބާފައި أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ، މިފަދައިން ކިޔައިފިނަމަ އެމަންޒިލު ދޫކޮށްފައިވާ ހިނގައްޖައުމަށް ދާންދެން އެއްވެސް އެއްޗެއްގެ ފުށުން އޭނާއަށް ގެއްލުމެއް ނުވާނެއެވެ.”

މިދުޢާގެ މާނައަކީ: މާތްﷲގެ ފުރިހަމަވެގެންވާ ކަލިމަފުޅުތައް މެދުވެރިކޮށް، އެއިލާޙު ހެއްދެވި އެންމެހާ މަޚުލޫޤުންގެ ނުބައިކަމުން މިއަޅާ (އެއިލާހުގެ ޙަޟްރަތުން) ރައްކާތެރިކަމަށް އެދެމެވެ.”

ޝައިޚުލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ.

“ވާދީތަކުގައި[9] ޖިންނީން އުޅޭކަމަށް ބެލެވެއެވެ. ފަހެ އުސް ބިންތަކަށްވުރެ ގިނައިން ވާދީތަކުގައި ޖިންނީން އުޅެއެވެ. އެހެންކަމުން އިންސާނުންގެ ތެރެއިން މީހަކު ވާދީއަކަށް ފައިބާނަމަ، أَعُوذُ بِعَظِيمِ هَذَا الْوَادِي مِنْ سُفَهَائِهِ (މާނައީ: މިވާދީގެ މޮޔައިންގެ ކިބައިން ރައްކާތެރިކޮށްދެއްވުން އެދި މިވާދީގެ މަތިވެރި ފަރާތުގެ ކިބައިން އެދެމެވެ.) މިފަދައިން ކިޔާ އުޅުނެވެ. ފަހެ އިންސާނުން ޖިންނީންގެ ގާތުން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދޭތަން ފެނުމުން އެބައިމީހުންގެ ނުބައިކަން އިތުރުވެއެވެ. އެހެންކަމުން ތަވީދުތަކާއި ޖިންނީންނާއި އެސޮރުމެންގެ ބޮޑުންގެ ނަންތައް ހިމެނޭ (ޝިރުކުގެ) ރުޤްޔާތައް އިންސާނުން ހަދާ އޭގެ ބޭނުން ކުރެއެވެ.

ފަހެ އެބައިމީހުން މަތިވެރިކުރާ ޖިންނީންގެ ނަންތަކުން އެބައިމީހުން ހުވާކުރެއެވެ. އޭރުން ޖިންނީންގެ ކިބައިން އިންސާނުން އެދޭ ބައެއް ކަންތައްތައް އެ ޖިންނީން ފުއްދައިދެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން އިންސާނުންގެ މައްޗަށް ޖިންނީން މަތިވެރިވެ ޝަރަފުވެރިވެއެވެ. އެހެނެއްކަމަކު ޖިންނީންނަށްވުރެ އިންސާނުން ޝަރަފުވެރިވެގެންވާކަމާއި އެބައިމީހުންގެ ޤަދަރު މަތިވެރިވެގެންވާކަން ޖިންނީންނަށް އެނގެއެވެ. އިންސާނުން ޖިންނީންގެ ގާތުން ރައްކާތެރިކަމަށް އެދޭނަމަ އޭނާގެ މިސާލަކީ، މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ބޮޑުން، ނިކަމެތިންގެ ގާތުން އޭނާގެ ޙާޖަތެއް ފުއްދައިދިނުމަށް އެދުމެވެ.” [10]

ކަނޑަކީވެސް އިންސާނުން އާރާސްތުކުރާ ތަނަކަށް ނުވާތީ އެތަނުގައި ޖިންނި ޝައިޠާނުން އުޅުން އެކަށީގެންވެއެވެ.

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«إِنَّ إِبْلِيسَ يَضَعُ عَرْشَهُ عَلَى الْمَاءِ، ثُمَّ يَبْعَثُ سَرَايَاهُ» [11]

މާނައި: “ހަމަކަށަވަރުން ޝައިޠާނާ އެސޮރުގެ އަރުޝި ބަހައްޓަނީ ފެންމަތީގައެވެ. ދެން އެއަށްފަހު އެސޮރުގެ ލަޝްކަތުރައް ފޮނުވައެވެ.”

އައްނަވަވީ رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ.

“އޭގެ މުރާދަކީ އޭނާގެ މަރުކަޒު ހުންނަނީ ކަނޑުގައިކަމެވެ.” [12]

އަދި ބައެއް ފަހަރު އިންސާނުން ދިރި އުޅޭ ގެދޮރުތަކަށް އެސޮރުމެން އައިސް އުޅެއެވެ. ރަސޫލުﷲ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ، فَذَكَرَ اللهَ عِنْدَ دُخُولِهِ وَعِنْدَ طَعَامِهِ، قَالَ الشَّيْطَانُ: لَا مَبِيتَ لَكُمْ، وَلَا عَشَاءَ، وَإِذَا دَخَلَ، فَلَمْ يَذْكُرِ اللهَ عِنْدَ دُخُولِهِ، قَالَ الشَّيْطَانُ: أَدْرَكْتُمُ الْمَبِيتَ، وَإِذَا لَمْ يَذْكُرِ اللهَ عِنْدَ طَعَامِهِ، قَالَ: أَدْرَكْتُمُ الْمَبِيتَ وَالْعَشَاءَ» [13]

މާނައީ: “މީހަކު އޭނާގެ ގެއަށް ވަންނަހިނދު، ﷲ ތަޢާލާގެ ޛިކުރުކޮށް އަދި ކާހިނދުގައިވެސް އެފަދައިން ކިޔައިފިނަމަ ޝައިޠާނާ ބުނެއެވެ. ‘ތިޔަބައިމީހުން ރޭކުރާނެ ތަނެއް އަދި ރޭގަނޑުގެ ކެއުމެއްވެސް މިތާކު ނެތެވެ.’ އަދި އޭނާ ވަންނަހިނދު، ﷲގެ އިސްމުފުޅު ޛިކުރު ނުކުރާނަމަ ބުނެއެވެ. ‘ތިޔަބައިމީހުން ރޭކުރާނެ ތަނެއް ލިބިއްޖެއެވެ.’ އަދި ކާހިނދު ﷲގެ އިސްމުފުޅު ޛިކުރު ނުކުރާނަމަ ބުނެއެވެ. ‘ތިޔަބައިމީހުން ރޭކުރާނެ ތަނަކާ އަދި ރޭގަނޑުގެ ކެއުންވެސް ލިބިއްޖެއެވެ.’ ”

---

* ޤަޟާ ޙާޖާ ކުރާ ތަންތަނުގައި

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«إِنَّ هَذِهِ الْحُشُوشَ مُحْتَضَرَةٌ، فَإِذَا دَخَلَهَا أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلِ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ».[14]

މާނައީ: “ހަމަކަށަވަރުން ޤަޟާ ޙާޖާކުރާ މިފަދަ ތަންތަނަށް (ޝައިޠާނުން) ޙާޟިރުވެއެވެ. ފަހެ ތިޔަބައިމީހުންކުރެ މީހަކު އެތަނަށް ވަންނަމުން اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبُثِ وَالْخَبَائِثِ މިފަދައިން ކިޔާށެވެ.”

މިދުޢާގެ މާނައަކީ: “އޭﷲ! ނުބައިވެގެންވާ ފިރިހެން ޝައިޠާނުންނާއި ނުބައިވެގެންވާ އަންހެން ޝައިޠާނުންގެ ކިބައިން ރައްކާތެރިކޮށްދެއްވުމަށް އެދި މިއަޅާ އިބައިލާހުގެ ޙަޟުރަތަށް ދަންނަވަމެވެ.”

* މިޙަދީޘްގައިވާ «الْخُبُث» ގައި ޢިލްމުވެރިން ދެގޮތަކަށް ފިލި ޖައްސަވައެވެ.

ފުރަތަމައީ: الخُبُث އެވެ.

ދެވަނައީ: الخُبْث ، ގިނަ ރިވާޔާތްތައް އައިސްފައިވަނީ މިފަދައިންނެވެ.  [15]

* އަދި «الْخُبُث وَالْخَبَائِث» ގެ ދެމާނައެއް ޢިލްމުވެރިން ކުރައްވާފައިވެއެވެ.

ފުރަތަމައީ: «الْخُبُث» އަކީ ފިރިހެން ޝައިޠާނުންނެވެ. «الْخَبَائِث» އަކީ އަންހެން ޝައިޠާނުންނެވެ.

ދެވަނައީ: «الْخُبُث» އަކީ ނުރުހޭފަދަ ކަންތައްތަކެވެ. «الْخَبَائِث» އަކީ އަންހެން ޝައިޠާނުންނެވެ. [16]

* މިޙަދީޘްގައި މިވާ الْحُشُوش ގެ މުރާދަކީ ޤަޟާ ޙާޖާ ކުރާ ތަންތަނެވެ. الْحُشُوش: އަކީ الحَشّ ގެ ގިނަ ގޮތެވެ. އެއީ އިހު ޒަމާނުގައި އެފަދަ ތަންތަނަށް ކިޔާ އުޅޭ ނަމެކެވެ. އޭގެ މާނައަކީ ބަގީޗާއެވެ. އެފަދައިން ނަން ދެވިފައިވަނީ ގިފިލިތައް ހެދުމުގެ ކުރިން މީސްތަކުން އެފަދަ ބަގީޗާތަކަށް ޤަޟާޙާޖާއަށް ދާތީއެވެ. [17]

މިސަބަބަށްޓަކައި ބައެއް ގަސްތަކަކީ ނުވަތަ ގަސްތައް ގިނަ ތަންތަނަކީ ނާމާން ތަންތަންކަމުގައި ބައެއް މީހުން ޤަބޫލުކުރެއެވެ. ގަސްގަހަކީ އޭގެޒާތުގައި ނާމާން އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެހެނަސް އެފަދަ ތަންތަނުގައި ޝައިޠާނުން އުޅެދާނެ ޙާލަތްތަކެއް ވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި:

– ގިފިލިފަދަ ތަންތަނުގައި ހުންނަ ގަސްތައް ކައިރިއަށް ޝައިޠާނުން އަތުވެދާނެއެވެ. އިސްވެ ބަޔާންވެ ދިޔަ ޙަދީޘްގައިވަނީ:

«إِنَّ هَذِهِ الْحُشُوشَ مُحْتَضَرَةٌ»

މާނައީ: “ހަމަކަށަވަރުން ޤަޟާ ޙާޖާކުރާ މިފަދަ ތަންތަނަށް (ޝައިޠާނުން) ޙާޟިރުވެއެވެ.” ޤަޟާޙާޖާ ކުރަން ތަނަކަށް ވަންނައިރު ކިޔާ ދުޢާ ކިޔުމަށް ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވަނީ އެހެންވެއެވެ. ގިފިލި ނުވަތަ ގޮނޑުފަދަ ނަޖިސްތަންތަނަށް ޝައިޠާނުން ގޮސް އުޅެއެވެ.

– މުންކަރާތްތައް ކުރާ ތަންތަނަށް ޝައިޠާނާ ޙާޟިރުވެއެވެ. އެގޮތުން ޝިރުކާއި ފާޙިޝް ޢަމަލުތައް ކުރާ ތަންތަނަށް ޝައިޠާނާ ޙާޟިރުވެއެވެ. [18]

– މީސްތަކުން ނުދާ އެކަހެރި ތަންތަންތަނުގައި ހުންނަ ގަސްތައްކައިރީގައި އެސޮރުމެން އުޅެދާނެއެވެ.

– ސިޙުރު ހަދާފައި ހުންނަ ގަސްތައް ކައިރީގައިވެސް ޝައިޠާނުންގެ އުނގަދޫތައް ގިނަވެއެވެ.

އަދި މިނޫން ޙާލަތްތަކުގައިވެސް ހުރިހާ ތަނެއްގައިވެސް ބައެއް ވަޤުތުތަކުގައި ޖިންނި ޝައިޠާނުން އުޅުން އެކަށީގެންވާތީ އެފަދަ ކަންތައްތަކަށް ރައްކާތެރިވުމުގެ ގޮތުން ހެނދުނާއި ހަވީރުގެ ޛިކުރުތައް ކިޔުން އާދަކުރުމާއި – މިލިޔުމުގައި ކުރިން ބަޔާންވެ ދިޔަ ޛިކުރު – އެފަދަ ތަނަކަށް ގޮސްފައި ކިޔުން އެދެވިގެންވެއެވެ.

* އަދި ބައެއް ރަށްރަށުގައި ހުންނަ ބައެއް ގަސްތައް ނާމާންކަމަށް މީހުން ޤަބޫލުކުރެއެވެ. އެއީ އެތަންތަނާ ބެހޭގޮތުން ދެކެވޭ ވާހަކަތަކަށް ބިނާކޮށެވެ. ފަޅު ސަރަހައްދުތަކުގައި އެކި މުންކަރާތްތަކަށް އަރައިގަންނަ މީހުން، އެތަންތަނަށް މީހުން ދިޔަ ނުދިނުމަށް އެފަދަ ދޮގުވާހަކަތައް ހަދާ އުޅެއެވެ.

* ބައެއް މާގަސްތަކަކީ ނުވަތަ ނިކަ ގަހަކީ ނުވަތަ ބިލެތް ޅޮއްސަކީ ނުވަތަ ކަށިކެޔޮ ގަހަކީ ނާމާން ގަސްތައްކަމުގައި ބައެއް މީހުން ދެކެއެވެ. އެފަދަ ގަސްތަކާމެދު ރަނގަޅު ގޮތަކީ އެފަދައިން ނުދެކުމެވެ. އެހެނީ ޙަދީޘްގައި އައިސްފައިވެއެވެ.

«لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَطَيَّرَ أَوْ تُطُيِّرَ لَهُ» [19]

މާނައީ: “ބަދުފާލު ބަލާ މީހާއާއި ބަލުވާ މީހާ އަހަރުމެންގެ ތެރެއިން ނުވެއެވެ.”

މިތަނުގައި އެވާ ބަދުފާލަކީ އެއީ އިވޭ އަޑަކީ ނުވަތަ ފެންނަ އެއްޗަކީ ސުންޕާ އެއްޗެއްކަމަށް ދެކުމެވެ. އަދި އެއެއްޗެއް އިވުމުން ނުވަތަ ފެނުމުން، އޭ ސަބަބުން އާދަޔާ ޚިލާފު ގޮތަކަށް އެމީހަކަށް ނޭދެވޭ އަސަރެއް ކުރާނެކަމަށް ދެކުމެވެ. [20]

ޖާހިލިއްޔަ ޒަމާނުގައިވެސް މީސްތަކުން އެކިއެކި އެއްޗިއްސާ މެދު އެފަދައިން ހީކޮށް އުޅުނެވެ. ބައެއް މީހުން ދެކި އުޅުނީ ގޭގެ ފުރާޅު މަތީގައި ބަކަމޫނެއް ޖައްސައިފިނަމަ އެގޭގެ މީހަކު މަރުވާނެކަމަށެވެ. [21] އިސްލާމް ދީން އައުމަށް ފަހު މިފަދަ ހީކުރުންތަކާއި ޤަބޫލުކުރުންތައް ދޫކޮށްލުމަށް މީސްތަކުންނަށްވަނީ އަމުރުވެވިގެންނެވެ.

ކުރިން ބަޔާންވެދިޔަ ފަދައިން، ބައެއް ޙާލަތްތަކުގައި އެފަދަ ގަސްތައް ދޮށުގައި ޝައިޠާނުންގެ އުނދަގޫތައް ފާޅުވިޔަސް، އެފަދަ ގަސްތައް ކައިރިއަށްދާ ކޮންމެ ފަހަރަކު ނުވަތަ އެތަނަށް ދާ ކޮންމެ މީހަކަށް އެފަދަ ކަންތައްތައް ދިމާނުވާކަން އެއީ ޙަޤީޤަތެކެވެ.

އެހެންކަމުން އެފަދަ ގަސްތަކަކީ އޭގެ ޛާތުގައި ނާމާން ގަސްތަކެއްކަމުގައި ދެކެވޭ ވާހަކައަކީ ތެދު ވާހަކަތަކެއް ނޫނެވެ.

---

* ބާޒާރުތަކުގައި

ސަލްމާނު رضي الله عنه ވިދާޅުވިއެވެ.

“لَا تَكُونَنَّ إِنِ اسْتَطَعْتَ، أَوَّلَ مَنْ يَدْخُلُ السُّوقَ وَلَا آخِرَ مَنْ يَخْرُجُ مِنْهَا، فَإِنَّهَا مَعْرَكَةُ الشَّيْطَانِ، وَبِهَا يَنْصِبُ رَايَتَهُ”. [22]

މާނައީ: “ތިބާއަށް ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާނަމަ، ބާޒާރަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ވަންނަ މީހާކަމުގައި އަދި އެންމެ ފަހުން ނުކުންނަ މީހާކަމުގައި ނުވާށެވެ. އެހެނީ ހަމަކަށަވަރުން އެއީ ޝައިޠާނާގެ ހަނގުރާމައިގެ މައިދާނެއެވެ. އޭނާގެ ދިދަ ބަހައްޓާފައި ހުންނަނީ އެތަނުގައެވެ.”

މިބަސްފުޅުގައި ޝައިޠާނާގެ ދިދަ އެތާ ބަހައްޓާފައި ހުންނަކަމަށް ސިފަކުރައްވާފައި އެވަނީ އެތަނަށް ދާ މީހުން މަގުފުރެއްދުމަށް އޭނާ އުންމީދުކުރާލެއް ބޮޑުކަމުންނެވެ. އެއީ ހަނގުރާމައިގައި ދިދަ ބަހައްޓަނީ މޮޅުވާނެކަމަށް އުންމީދު ބޮޑުވުމުންނެވެ. [23]

ބާޒާރުތަކަކީ ދޮގުހެދުމާއި އޮޅުވާލުމާއި ދޮގު ހުވާކޮށްގެން މުދާ ވިއްކުމާއި ޢައުރައަށް ބެލުމާއި ނުބައި ބަސްތައް ކިޔައި ޒުވާބުކޮށް އުޅުމާ އަދި މިނޫންވެސް މުންކަރާތްތައް ގިނައިން ހިނގާ ތަނެކެވެ. 

އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އޮތީ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ސުންނަތުގައި އައިސްފައިވާ މިފަދަ އިރުޝާދުތަކުން ހިދާޔަތު ލިބިގަނެ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ކަންތައްތައް އިޞްލާޙު ކުރުމެވެ. ކާމިޔާބާއި ފަލާހު ވަނީ އެގޮތުގައެވެ.

---

[1] ބައްލަވާ: عالم الجن لد. عبدالكريم عبيدات (ص:30 – 42).

[2]  ބައްލަވާ: مختصر الصواعق المرسلة لابن الموصلي (1/119-120).

[3]  أخرجه الحاكم (3702)، والبيهقي في الأسماء والصفات (827)، وصححه الألباني في مشكاة المصابيح (4148).

[4] ބައްލަވާ: فتح المنان في جمع كلام شيخ الإسلام ابن تيمية عن الجان (ص:32).

[5] ބައްލަވާ: حاشية كتاب التوحيد لابن القاسم (ص:128) والقول المفيد لابن العثيمين (1/315).

[6] أخرجه مسلم في صحيحه، كتاب: الصلاة، باب: الجهر بالقراءة في الصبح والقراءة على الجن برقم: 150 – (450).

[7] މުޖާހިދުގެ އަރިހުން ޞައްޙަ މަގުން މިކަން ވާރިދުވެފައިވެއެވެ. ބައްލަވާ: موسوعة الصحيح المسبور من التفسير بالمأثور لــ أ. د. حكمت بشير (4/543).

[8] أخرجه مسلم في صحيحه، كتاب: الذكر والدعاء والتوبة والاستغفار، باب: في التعوذ من سوء القضاء ودرك الشقاء وغيره برقم: 54 – (2708).

[9]  ވާދީއަކީ ފަރުބަދަތަކުގެ ދެމެދުގައިވާ ހުސްތަންތަނެވެ. ބައްލަވާ: القاموس المحيط لفيروزآبادي (ص: 1342).

[10] مجموع الفتاوى لإبن تيمية (19/33-34).

[11] أخرجه مسلم في صحيحه، كتاب: صفة القيامة والجنة والنار، باب: تحريش الشيطان وبعثه سراياه لفتنة الناس وأن مع كل إنسان قرينا برقم: 67 – (2813).

[12] شرح صحيح مسلم للنووي (17/157).

[13] أخرجه مسلم في صحيحه، كتاب: الأشربة، باب: آداب الطعام والشراب وأحكامهما برقم: 103 – (2018).

[14]  أخرجه أبو داود في سننه برقم: (6) وابن ماجه في سننه برقم: (296) ، وأحمد في مسنده برقم: (19286)، برقم: (19331)، برقم: (19332) والنسائي في الكبرى برقم: (9820  – 9823) وابن خزيمة في صحيحه برقم: (69) وابن حبان في صحيحه برقم: (1406) ، برقم: (1408) والحاكم في مستدركه برقم: (668  – 669).

وأخرج مسلم في صحيحه برقم: (375) عن أنس قال: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ الْكَنِيفَ قَالَ: «اللهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْخُبْثِ وَالْخَبَائِثِ». وهذا اللفظ ثابت. وأما ذكر احتضار الشياطين الحشوش اختلفوا في إثباته للإختلاف الوارد في أسانيده. قال الترمذي: “في إسناده اضطراب وسأل البخاري عنه فقال لعل قتادة سمعه من القاسم بن عوف الشيباني والنضر بن أنس عن أنس وم يقض في هذا بشيء” (2/391). وقال الحاكم: “قد احتج مسلم بحديث لقتادة، عن النضر بن أنس، عن زيد بن أرقم … وهذا الحديث مختلف فيه على قتادة” وقال الذهبي تعليقا على قول الحاكم: كلاهما – يعني الحديث (668) ورقم (669) – على شرط الصحيح (المستدرك مع تعليق الذهبي (1/297) برقم: (668)) وصحح إسناده الألباني ولم ير اضطرابا في الحديث وفصل القول في ذلك (انظر: صحيح أبي داود (1/26) والسلسلة الصحيحة له (3/58)).

[15] ބައްލަވާ: شرح صحيح مسلم للنووي (4/71) وفتح الباري لإبن حجر (1/243).

[16] ބައްލަވާ: النهاية لابن الأثير (2/6) وفتح الباري لإبن حجر (1/243).

[17] ބައްލަވާ: النهاية لابن الأثير (1/390).

[18] ބައްލަވާ: فتح المنان في جمع كلام شيخ الإسلام ابن تيمية عن الجان (ص:34).

[19] أخرجه البزار في مسنده برقم: (3578) وقال الألباني: صحيح لغيره (انظر: صحيح الترغيب والترهيب (3041)).

[20] ބައްލަވާ: حاشية كتاب التوحيد لابن القاسم (ص:212).

[21] ބައްލަވާ: فتح المجيد شرح كتاب التوحيد لعبد الرحمن (ص:309).

[22] أخرجه مسلم في صحيحه، كتاب: فضائل الصحابة رضي الله تعالى عنهم، باب: من فضائل أم سلمة أم المؤمنين رضي الله عنها برقم: 100 – (2451).

[23] ބައްލަވާ: كشف المشكل لابن الجوزي (4/19).

---

الحمد لله والصلاة والسلام على رسول الله وعلى آله وصبحه أجمعين

---

ޢާޝޫރާ ދުވަހަކީ ކޮންމެ އަހަރެއްގެވެސް މުޙައްރަމު މަހުގެ ދިހަވަނަ ދުވަހެވެ. [1] އެދުވަހު ރޯދަހިފުމަކީ ސުންނަތެކެވެ. [2] އެދުވަހާ ބެހޭގޮތުން ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.
(صحيح) ((وَصِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ، أَحْتَسِبُ عَلَى اللهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ))

[أخرجه مسلم , كتاب: الصيام ، باب: اسْتِحْبَابِ صِيَامِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، الرقم: ١٩٦ – (١١٦٢)]

މާނައީ: “އަދި ޢާޝޫރާ ދުވަހުގެ ރޯދައިގެ ސަބަބުން ފާއިތުވެ ދިޔަ އަހަރުގެ ފާފަތައް ﷲ ތަޢާލާ ފުއްސަވާދެއްވާނެކަމަށް ތިމަންކަލޭގެފާނު އުންމީދުކުރައްވަމެވެ.”

---

ޢާޝޫރާ ދުވަހުގެ ރޯދަ ހިފުމުގައި އެންމެ މޮޅުއިތުރު ގޮތް

---

ޢާޝޫރާ ދުވަހުގެ ރޯދަހިފުމުގައި އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ:

މުޙައްރަމު މަހުގެ 9 ވަނަ ދުވަހާއި (ތާސޫޢާ ދުވަހާއި) 10 ވަނަ ދުވަހު (ޢާޝޫރާ ދުވަހު) ރޯދަ ހިފުމެވެ. [3]

މުޙައްރަމު މަހުގެ 9 ވަނަ ދުވަހު ރޯދަ ހިއްޕެވުމަށް ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم އުންމީދުކުރެއްވި ނަމަވެސް، އެކަލޭގެފާނު އަވަހާރަވެފައިވަނީ ޖެހިގެން އައިއަހަރު އެދުވަހާ ބައްދަލުނުވެއެވެ.

އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما ވިދާޅުވިއެވެ.

“ރަސޫލުﷲ صلى الله عليه وسلم، ޢާޝޫރާ ދުވަހު ރޯދަ ހިއްޕަވާ އަދި އެދުވަހު ރޯދަ ހިއްޕެވުމަށް އަމުރުކުރެއްވި ހިނދު އެކަލޭގެފާނަށް ދެންނެވުނެވެ. އޭ ﷲގެ ރަސޫލާއެވެ. ހަމަކަށަވަރުން އެއީ ޔަހޫދީންނާއި ނަޞާރާއިން މަތިވެރިކުރާ ދުވަހެކެވެ. ފަހެ ރަސޫލުﷲ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.”

(صحيح) ((فَإِذَا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ إِنْ شَاءَ اللهُ صُمْنَا الْيَوْمَ التَّاسِعَ))

[أخرجه مسلم ، كتاب: الصيام ، باب: صوم يوم عاشوراء ، الرقم: ١٣٣ – (١١٣٤)]

މާނައީ: “ފަހެ ޖެހިގެން އަންނަ އަހަރު – إِنْ شَاءَ اللهُ – ނުވަވަނަ ދުވަހު އަހަރެމެން ރޯދަ ހިފާނަމެވެ.”

އެކަލޭގެފާނު (އެބަހީ: އިބްނު ޢައްބާސް رضي الله عنهما) ވިދާޅުވިއެވެ. “ފަހެ ޖެހިގެން އައި އަހަރު އައުމުގެ ކުރިން ރަސޫލުﷲ صلى الله عليه وسلم އަވަހާރަވެއްޖެއެވެ.”

---

މުޙައްރަމު މަހުގެ 9، 10، 11 މި ތިން ދުވަހު ރޯދަ ހިފުން

---

މުޙައްރަމު މަހުގެ 9، 10، 11 މި ތިން ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމަށް ބާރު އަޅާ ޙަދީޘްއަކީ ޞައްޙަ ޙަދީޘްއެއް ނޫނެވެ.

މިޙަދީޘްގައި އައިސްފައިވަނީ:

 (ضعيف) ((صُومُوا يومَ عَاشُورَاء وَخَالِفُوا فِيهِ الْيَهُودَ، صُومُوا قَبْلَهُ يَوْمًا وَبَعْدَهُ يَوْمًا))

[رواه احمد وابن خزيمة وابن عدي في الكامل والبيقهي بسند ضعيف [4]، وضعفه الألباني في ضعيف الجامع الصغير وزياداته برقم: (٣٦٠٥)]

މާނައީ: “ތިޔަބައިމީހުން ޢާޝޫރާ ދުވަހު ރޯދަ ހިފާށެވެ. އަދި ޔަހޫދީންނާ ޚިލާފުމަށް އެދުވަހުގެ ކުރީދުވަހުއާއި ފަހު ދުވަހުވެސް ރޯދަ ހިފާށެވެ.”

ނަމަވެސް ހަނދުބެލުމުގައި އޮޅުމެއް އަރާފާނެކަމުގެ ބިރަށްޓަކައި ނުވަތަ ކަލަންޑަރުގައިވާ ގޮތަށް މުޙައްރަމު މަހުގެ ދުވަސްތަކަށް ބަލައިގެން ރޯދަހިފައިފިނަމަ ޢާޝޫރާދުވަހާ ދިމާނުވެދާނެކަމަށް ބިރުހީވާނަމަ ރައްކާތެރިކަމުގެ ގޮތުން 9، 10، 11 މި ތިން ދުވަހު ރޯދަ ހިފިދާނެއެވެ. އެހެނީ މުޙައްރަމު މަހަކީ ރޯދަހިފުން ގިނަކުރުމަށް ހިތްވަރުދެވިފައިވާ މަހެކެވެ. [5]

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރައްވާފައިވެއެވެ.

(صحيح) ((أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ))

[ رواه مسلم ، كتاب: الصيام ، باب: فضل صوم المحرم ، الرقم: ٢٠٢- (١١٦٣)]

މާނައީ: “ރަމަޟާން މަހަށްފަހު އެންމެ އިތުރުކަންބޮޑުވެގެންވާ ރޯދައަކީ  ﷲ ތަޢާލާގެ ޙުރުމަތްތެރިވެގެންވާ މުޙައްރަމު މަހުގެ ރޯދައެވެ.”

والله أعلم.

وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه وسلم.

_________________________________

---

---

[1] ބައްލަވާ: نيل الأوطار بتحقيق صبحي حلاق (8/409).

[2] ބައްލަވާ: مجموع الفتاوى لإبن تيمية (25/167).

[3] ބައްލަވާ: مجموع الفتاوى لإبن تيمية (25/167).

[4] ބައްލަވާ: نيل الأوطار بتحقيق صبحي حلاق (8/406-407).

[5] ބައްލަވާ: المغني لابن قدامة (3/178) އަދި ސަމާޙަތުއްޝައިޚް ޢަބްދުލްޢަޒީޒު ބުން ބާޒު رحمه الله ގެ ފަތުވާ.

---

1. ޢަރަފާތް ދުވަހަކީ ކޮބާ ހެއްޔެވެ؟ އެދުވަސް މާތްވީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟

---

* ޢަރަފާތު ދުވަހަކީ ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް ޙައްޖުމަހުގެ ނުވަވަނަ ދުވަހެވެ.

* އެދުވަހަކީ ވަރަށް ގިނަ ހެޔޮކަން ޖަމާވެފައިވާ ދުވަހެކެވެ.

---

އެދުވަހުގެ މާތްކަމުގެ ތެރޭގައީ:

---

1-  އެދުވަހަކީ ދީން ފުރިހަމަކުރެއްވި ދުވަހެވެ.

---

ޢުމަރު ބުން އަލްޚައްޠާބު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ.

أَنَّ رَجُلًا، مِنَ اليَهُودِ قَالَ لَهُ: يَا أَمِيرَ المُؤْمِنِينَ، آيَةٌ فِي كِتَابِكُمْ تَقْرَءُونَهَا، لَوْ عَلَيْنَا مَعْشَرَ اليَهُودِ نَزَلَتْ، لاَتَّخَذْنَا ذَلِكَ اليَوْمَ عِيدًا.

قَالَ: أَيُّ آيَةٍ؟

قَالَ: {اليَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا} [المائدة: 3]

قَالَ عُمَرُ: «قَدْ عَرَفْنَا ذَلِكَ اليَوْمَ، وَالمَكَانَ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَهُوَ قَائِمٌ بِعَرَفَةَ يَوْمَ جُمُعَةٍ» [رواه البخاري في صحيحه برقم: (45)]

މާނައީ: ހަމަކަށަވަރުން ޔަހޫދީންގެ މީހަކު ޢުމަރުގެފާނަށް ދެންނެވިއެވެ. “އޭ މުއުމިނުންގެ އަމީރެވެ. ތިޔަބޭކަލުންގެ ފޮތުން (އެބަހީ: ޤުރުއާނުން) ކިޔަވައި އުޅޭ އާޔަތެއް ވެއެވެ. އެއާޔަތް ތިމަންމެން ޔަހޫދީންގެ މައްޗަށް ބާވައިލެއްވުނު ނަމަ، އެ އާޔަތް ބާވައިލެއްވުނު ދުވަހަކީ ޢީދުދުވަހެއްކަމުގައި އަހަރުމެން ހެދީމުއެވެ.”

އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. “އެއީ ކޮން އާޔަތެއް ހެއްޔެވެ؟”

އޭނާ ދެންނެވިއެވެ.

﴿الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِينًا﴾ (المائدة :3)

މާނައީ: “މިއަދު، ތިޔަބައިމީހުންގެ ދީން، ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތިމަންއިލާހު ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި ތިމަންއިލާހުގެ ނިޢުމަތް، ތިޔަބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ފުރިހަމަކޮށްދެއްވައިފީމެވެ. އަދި އިސްލާމުދީން ތިޔަބައިމީހުންނަށް ދީނެއް ކަމުގައި، ތިމަންއިލާހު ރުހިވޮޑިގެންފީމެވެ.”

ދެން އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. “ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ގެ މައްޗަށް އެއާޔަތް ބާވައިލެއްވުނު ތަނާއި، ދުވަސް ތިމަން ބޭކަލުންނަށް އެނގިވަޑައިގަންނަވައެވެ. އެއީ ހުކުރުދުވަހެއްގައި އެކަލޭގެފާނު ޢަރަފާތުބިމުގައި ހުންނަވަނިކޮށް ބާވައިލެއްވުނު އާޔަތެކެވެ.”

---

2- އެދުވަހުގައި ކުރާ ދުޢާއަކީ އެންމެ ހެޔޮ ދުޢާއެވެ.

---

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

 «خَيْرُ الدُّعَاءِ دُعَاءُ يَوْمِ عَرَفَةَ» [رواه الترمذي برقم: (3585) وحسنه الألباني في صحيح الترغيب والترهيب برقم: (1536)]

މާނައީ: “އެންމެ ހެޔޮ ދުޢާއަކީ ޢަރަފާތްދުވަހު ކުރާ ދުޢާއެވެ.”

---

3- ޢަރަފާތު ދުވަހު ޢަރަފާތު ބިމުގައި މަޑުކުރުމަކީ ޙައްޖުގެ އެންމެ މުހިންމު ރުކުނެވެ.

---

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«الْحَجُّ عَرَفَةُ» [رواه الترمذي برقم: (883)، والنسائي (3044)]

މާނައީ: “ޙައްޖަކީ ޢަރަފާތެވެ.”

---

4- އެދުވަހަކީ އެންމެ ގިނަ މީހުން ނަރަކައިން މުއްތިކުރައްވާ ދުވަހެވެ. އަދި އެދުވަހުގައި ﷲ ތަޢާލާ އެއިލާހުގެ އަޅުތަކުންނާ ކުއްތަންވެވޮޑިގަންނަވާނެއެވެ.

---

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

 مَا مِنْ يَوْمٍ أَكْثَرَ مِنْ أَنْ يُعْتِقَ اللهُ فِيهِ عَبْدًا مِنَ النَّارِ، مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَإِنَّهُ لَيَدْنُو، ثُمَّ يُبَاهِي بِهِمِ الْمَلَائِكَةَ، فَيَقُولُ: مَا أَرَادَ هَؤُلَاءِ؟ ” [رواه مسلم في صحيحه برقم: 436 – (1348)]

މާނައީ: “ޢަރަފާތް ދުވަހަކީ ﷲ ތަޢާލާގެ އަޅުތަކުންކުރެ އެންމެ ގިނަ މީސްތަކުން އެދުވަހެއްގައި ނަރައިން މުއްތި ކުރައްވާނެ ދުވަހެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން އެދުވަހުގައި އެއިލާހު ކުއްތަންވެވޮޑިގަންނަވާނެއެވެ. އަދި މަލާއިކަތުންގެ އަރިހުގައި ފަޚުރުވެރިވެވޮޑިގަންނަވާފައި ވަޙީކުރައްވާނެއެވެ. މިބައިމީހުން އެދެނީ ކޮންކަމެއް ހެއްޔެވެ؟”

---

---

2. އެދުވަހުގެ ރޯދައިން ލިބޭ ޘަވާބަކީ ކޮބާ ހެއްޔެވެ؟

---

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«صِيَامُ يَوْمِ عَرَفَةَ، أَحْتَسِبُ عَلَى اللهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ، وَالسَّنَةَ الَّتِي بَعْدَهُ» [رواه مسلم في صحيحه برقم: 196 –  (1162)]

މާނައީ: ”ޢަރަފާތް ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމުގެ ސަބަބުން، އިސްވެ ދިޔަ އަހަރުގެ ފާފައާއި ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުގެ ފާފަ ފުއްސަވާ ދެއްވާނެކަމަށް، ﷲ ތަޢާލާގެ ޙަޟްރަތުން ތިމަންކަލޭގެފާނު އުންމީދުކުރައްވަމެވެ.”

ޙައްޖުވެރިން ފިޔަވައި އެހެނިހެން މުސްލިމުން އެދުވަހުގައި ރޯދަ ހިފުމަކީ ސުންނަތެކެވެ.

---

---

3. ޢަރަފާތްދުވަސް ހޮނިހިރު ދުވަހަކާ ދިމާވެއްޖެނަމަ ހަމައެކަނި އެދުވަހު ރޯދައަށް ހުރެވިދާނެ ހެއްޔެވެ؟

---

ހޮނިހިރު ދުވަހު ރޯދަހިފުމުގެ 5 ޙާލަތެއްވެއެވެ. [1]

---

ފުރަތަމަ ޙާލަތު: ފަރުޟު ރޯދަ ހިފުން

---

މިސާލަކަށް ރަމަޟާންމަހުގެ ރޯދަ އަދާއަށް ނުވަތަ ޤަޟާއަށް ހިފުން ނުވަތަ ކައްފާރާ ރޯދައެއް ހިފުން ނުވަތަ (ޙައްޖުގައި) ކަތިލާނެ ހަދްޔު ނުލިބިގެން ރޯދަ ހިފުމެވެ. ފަހެ އެދުވަހު ފަރުޟު ރޯދަ ހިފުމުގައި ޚާއްޞަކަމެއް ނެތްކަމަށް އިޢުތިޤާދުކުރާ ޙާލު އެދުވަހު މިފަދައިން ރޯދަ ހިފުމަކީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ.

---

ދެވަނަ ޙާލަތު: ހުކުރުދުވަހުގައި ރޯދަ ހިފާފައި ދެން ހޮނިހިރު ދުވަހު ރޯދަ ހިފުން

---

މިފަދައިން ރޯދަހިފުމަކީވެސް މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم، އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލެއް ހުކުރު ދުވަހު ރޯދަ ހިއްޕެވުމުން ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. “އިއްޔެ (އެބަހީ: ބުރާސްފަތި ދުވަހު) ރޯދައަށް ހުންނެވިން ހެއްޔެވެ؟” އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ނޫނެކެވެ. ދެން ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. “މާދަމާ (އެބަހީ: ހޮނިހިރު ދުވަހު) ރޯދައަށް ހުންނަވާނަން ހެއްޔެވެ؟” އެކަމަނާ ވިދާޅުވިއެވެ. ނޫނެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. “(މިއަދުގެ) ރޯދަ ދޫކޮށްލައްވާށެވެ.” [2]

“މާދަމާ (އެބަހީ: ހޮނިހިރު ދުވަހު) ރޯދައަށް ހުންނަވާނަން ހެއްޔެވެ؟” މިފަދައިން އެކަލޭގެފާނު ޙަދީޘްކުރެއްވުމުން ދަލީލު ލިބެނީ ހުކުރު ދުވަހާއެކު ހޮނިހިރު ދުވަހު ރޯދަ ހިފިދާނެކަމެވެ.

---

ތިންވަނަ ޙާލަތު: ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވާ ރޯދަތަކެއް ހޮނިހިރު ދުވަހުގައި ހިފުން

---

މިސާލަކަށް ހަނދުމަހުން ތިންދުވަހު ހިފާ ރޯދައާއި ޢަރަފާތްދުވަހުގެ ރޯދައާއި ޢާޝޫރާ ދުވަހުގެ ރޯދައާއި ރަމަޟާންމަހުގެ ރޯދަ ހިފި މީހަކު ޝައްވާލު މަހުގެ ހަ ރޯދަ ހިފުމާ އަދި ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ނުވަ ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމެވެ. ފަހެ އެފަދައިން ރޯދަ ހިފުމަކީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ އެފަދަ މީހަކު ރޯދަ އެހިފަނީ އެއީ ހޮނިހިރު ދުވަހަށްވުމުންނެއް ނޫނެވެ. އަދި ކިއެއް ހެއްޔެވެ. އެފަދަ މީހަކު ރޯދަ އެހިފަނީ އެދުވަސްތަކަކީ ރޯދަހިފުން ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވާ ދުވަސްތަކަކަށްވާތީއެވެ.

---

ހަތަރުވަނަ ޙާލަތު: ޢާދަކޮށް ހިފަމުން ދިޔަ ރޯދައަކާ ހޮނިހިރު ދުވަސް ދިމާވުން

---

މިސާލަކަށް ދެދުވަހުން އެއްދުވަހު ރޯދަހިފަމުންދާ މީހަކާ ހޮނިހިރު ދުވަސް ދިމާވެއްޖެނަމަ ފަހެ އެދުވަހުގައި ރޯދަ ހިފުމަކީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ ރަމަޟާންމަހުގެ އެއް ދުވަސް ނުވަތަ ދެ ދުވަސްކުރިން ރޯދަ ހިފުން ނަހީކުރައްވަމުން ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم އެކަމުން އިސްތިޘްނާކުރައްވާފައިވަނީ އާދައިގެ މަތިން ރޯދަ ހިފަމުންދާ މީހުންނެވެ. އެފަދަ މީހަކަށް އެފަދަ ދުވަހެއްގައިވެސް ރޯދަ ހިފިދާނެއެވެ. މިއީވެސް ހަމަ އެފަދަ ކަމެކެވެ.

---

ފަސްވަނަ ޙާލަތު: (އެއްވެސް ސަބަބަކާ ނުލައި) ހަމައެކަނި ސުންނަތް ރޯދައެއް އެދުވަހު ހިފުން

---

މިކަމުގައި އައިސްފައިވާ ޙަދީޘް ޞައްޙަނަމަ މިއީ ނަހީކުރައްވާފައިވާ ކަމެކެވެ.

މިކަމުގައި ވާރިދުވެފައިވާ ޙަދީޘަކީ އަންނަނިވި ޙަދީޘެވެ.

«لَا تَصُومُوا يَوْمَ السَّبْتِ إِلَّا فِيمَا افْتُرِضَ عَلَيْكُمْ» [أخرجه أبو داود برقم: (1726) وصححه الألباني في صحيح أبي داود برقم: (2092) وأخرجه غيره أيضا]

މާނައީ: “ފަރުޟު ރޯދައެއް ފިޔަވައި ހޮނިހިރު ދުވަހު ނުހިފާށެވެ.”

މިޙަދީޘަށް ބުރަވެވަޑައިގެން ޝައިޚު ނާޞިރުއްދީން އަލްއަލްބާނީ رحمه الله ދެކެވަޑައިގަންނަވަނީ ފަރުޟުރޯދަތައް ފިޔަވައި އެހެން ރޯދައެއް އެދުވަހުގައި ނުހިފުމަށެވެ. [3]

އެހެނަސް ފަރުޟު ރޯދަތައް ފިޔަވައި އެހެން ރޯދަތައްވެސް އެކި ޙާލަތްތަކުގައި ހޮނިހިރު ދުވަހު ހިފިދާނެކަމަށް އެހެނިހެން ޢިލްމުވެރިން ބުރަވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. މިގޮތަށް ބުރަވެވަޑައިގަންނަވާ ބައެއް ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރޭގައި އަބޫ ޖަޢުފަރު އައްޠަޙާވީއާއި [4] އިބްނު ޤުދާމާއާއި [5] އައްނަވަވީއާއި [6] އިބްނުލް ޤައްޔިމު [7] رحمهم الله ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. އަދި ފަހުގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރެއިން ޝައިޚު ޢުޘައިމީން رحمه الله ވެސް އިޚްތިޔާރުކުރައްވާފައިވަނީ މިބަސްފުޅެވެ. [8]

---

---

4. ރަމަޟާންމަހުގެ ޤަޟާ ރޯދައެއް އެދުވަހު ހިފައިފިއްޔާ ޢަރަފާތު ދުވަހުގެ ރޯދައިގެ ޘަވާބު ލިބޭނެ ހެއްޔެވެ؟

---

ޤަޟާ ރޯދަ ހިފުމުން ޢަރަފާތް ދުވަހުގެ ރޯދައިގެ ޘަވާބު ލިބޭނެކަމަށް އުންމީދުކުރެވެއެވެ. [9]

---

---

5. ޢަރަފާތު ދުވަހު ކުރުމަށް އެންމެ ރަނގަޅީ ކޮން ދުޢާއެއް ހެއްޔެވެ؟

---

ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«خَيْرُ الدُّعَاءِ دُعَاءُ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَخَيْرُ مَا قُلْتُ أَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِي: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» [رواه الترمذي برقم: (3585) وحسنه الألباني في صحيح الترغيب والترهيب برقم: (1536)]

މާނައީ: “އެންމެ ހެޔޮ ދުޢާއަކީ ޢަރަފާތްދުވަހު ކުރާ ދުޢާއެވެ. ތިމަންކަލޭގެފާނާއި  ތިމަންކަލޭގެފާނުގެ ކުރިން ވަޑައިގެންނެވި ނަބީބޭކަލުންވެސް އެދުވަހު ކުރެއްވި އެންމެ ހެޔޮ ދުޢާއަކީ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ މިދުޢާއެވެ.”

ޙައްޖުވެރިން އެދުވަހުގައި ގިނައިން ދުޢާކުރުމަށް ސަމާލުކަންދޭން ވާނެއެވެ. އަދި އެހެނިހެން މުސްލިމުންވެސް އެދުވަހު ދުޢާކުރުމުގައި ޚާއްޞަ ސަމާލުކަމެއް ދިނުން އެދެވިގެންވެއެވެ. [10]

---

---

[1] ބައްލަވާ: مجموع فتاوى ورسائل للعثيمين (20/57 – 58).

[2] ބައްލަވާ: صحيح البخاري، رقم الحديث: (1986)

[3] ބައްލަވާ: تمام المنة للألباني (ص: 406).

[4] ބައްލަވާ: شرح معاني الآثار للطحاوي (2/80).

[5] ބައްލަވާ: المغني لابن قدامة (3/171).

[6 ބައްލަވާ: المجموع للنووي (6/440).

[7] ބައްލަވާ: زاد المعاد لابن القيم (2/76).

[8] ބައްލަވާ: مجموع فتاوى ورسائل للعثيمين (20/57 – 58).

[9] ބައްލަވާ: مجموع فتاوى ورسائل للعثيمين (20/48).

[10] ބައްލަވާ: المغني لابن قدامة (2/296).

---

إن الحمد لله نستعينه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا وسيئات أعمالنا، فمن يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له، وأشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا عبده ورسوله.

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ﴾  [1]

﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا﴾  [2]

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا [٧٠] يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَمَن يُطِعِ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا [٧١]﴾ [3] [4]

أما بعد، فإن خيرَ الحديثِ كتابُ الله، وخيرَ الهدىِ هدىُ محمدٍ، وشرَّ الأمورِ محدثاتُها، وكلَّ بدعةٍ ضلالةٌ. [5]

---

---

* ﷲ ސުބުޙާނަހޫ ވަތަޢާލާ، ބައެއް ރަށްތައް އެހެނިހެން ރަށްތަކުގެ މައްޗަށް މާތްކުރެއްވި ފަދައިން، އަދި ބައެއް އިންސާނުން އެހެނިހެން އިންސާނުންގެ މައްޗަށް މާތްކުރެއްވި ފަދައިން، އެއިލާހުވަނީ ބައެއް ދުވަސްތައްވެސް އެހެނިހެން ދުވަސްތަކުގެ މައްޗަށް މާތްކުރައްވާފައެވެ. ފަހެ ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހަކީ ހެޔޮކަމުން ފުރިގެންވާ މޫސުމެކެވެ.

* ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.  

«مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهَا أَحَبُّ إِلَى اللهِ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ». [6]

މާނައީ: “މި ދިހަ ދުވަހަށްވުރެ ބޮޑަށް، ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ހެޔޮ ޢަމަލުތަކަށް ލޮބުވެތިގެންވާ އެހެން ދުވަސްތަކެއް ނުވެއެވެ.”

އެބަހީ: ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހަށްވުރެ ބޮޑަށެވެ.

---

---

ރަމަޟާންމަހުގެ ފަހު ދިހައަށްވުރެވެސް، ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަސް މާތްކަން ބޮޑު ހެއްޔެވެ؟

---

* ޝައިޚުލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ رحمه الله ގެ އަރިހުގައި މި ސުވާލު ދެންނެވުމުން ޖަވާބުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.

“ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަސް، ރަމަޟާން މަހުގެ ފަހު ދިހަ ދުވަހަށް ވުރެ މަތިވެރިވެގެންވެއެވެ. އަދި ރަމަޟާންމަހުގެ ފަހު ދިހައިގެ ރޭތައް، ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހުގެ ރޭތަކަށްވުރެ މަތިވެރިވެގެންވެއެވެ.” [7]

* ޝައިޚުލް އިސްލާމް އިބްނު ތައިމިއްޔާ رحمه الله ގެ ދަރިވަރެއްކަމުގައި އިބްނުލް ޤައްޔިމު رحمه الله ‘ބަދާއިޢުލް ފަވާއިދު’ އޭ ކިޔުނު ފޮތުގައި މިކަމާ ބެހޭގޮތުން ވިދާޅުވިއެވެ.

“ވިސްނުންތެރިއަކު މިކަމާމެދު ވިސްނާލައިފިނަމަ މިޖަވާބަކީ – އެބަހީ: ޝައިޚުލް އިސްލާމް އެދެއްވާފައިވާ ޖަވާބަކީ – ހިތުގައިވާ ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބު ލިބޭ އަދި ފުދޭ ޖަވާބެއްކަމުގައި ފެނިގެންދާނެއެވެ. އެހެނީ ޢަމަލުތައް ކުރެވޭ ދުވަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ﷲ ތަޢާލާގެ ޙަޟްރަތުގައި އެދުވަސްތައްވަރުގެ ލޮބުވެތިކަން ބޮޑު ދުވަސްތަކެއް ނުވެއެވެ. ފަހެ އެދުވަސްތަކުގައި ޢަރަފާތް ދުވަހާއި ނަޙްރުގެ ދުވަހާ އަދި ތަރްވިޔާގެ ދުވަސްވެއެވެ. – އެއީ ޙައްޖުމަހުގެ 8 ، 9 ، 10 އެކެވެ. – އަދި ރަމަޟާންމަހުގެ ފަހު ދިހަ ރެއާމެދު ދަންނައެވެ. ފަހެ އެހުރިހާ ރެޔަކީވެސް ﷲގެ ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم (އަޅުކަމުގައި) އިޙްޔާކުރެއްވި ރޭތަކެކެވެ. އަދި އެރޭތަކުގެ ތެރޭގައި އެއްހާސް މައްސަރަށްވުރެ ހެޔޮ ރެއެއްވެސް ވެއެވެ. – އެއީ ލައިލަތުލް ޤަދްރިއެވެ. – މިސުވާލުގައި މިނޫން ޖަވާބެއްދެއްވައިފި ބޭކަލަކަށް މިކަމުގައި ޞައްޙަ ދަލީލުތަކެއް ނުގެނެވޭނެއެވެ.” [8]

---

---

ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހު ކުރަންވީ ކޮން ޢަމަލުތަކެއް ހެއްޔެވެ؟

---

ޖުމްލަގޮތެއްގައި ދަންނަވާނަމަ ހުރިހާ ހެޔޮ ޢަމަލުތަކެއްވެސް މިދުވަސްވަރުގައި އިތުރުކުރުން އެދެވިގެންވެއެވެ.

ތާބިޢީ ބޭކަލެއްކަމުގައިވާ ސަޢީދު ބިން ޖުބައިރު رحمه الله ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަދުވަހުގައި ހެޔޮ ޢަމަލުތައް ކުރުމުގައި ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. އެކަލޭގެފާނަށްވީ އެންމެ ބޮޑަށް މަސައްކަތްކުރައްވައެވެ. އަދި އެދިހަ ރޭގައި އަޅުކަންކުރުމުގެ މައްޗަށް އެކަލޭގެފާނު ބާރުއެޅުއްވިއެވެ. އަދި ވިދާޅުވެއެވެ. “ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަރޭގައި ތިޔަބައިމީހުންގެ ބައްތިތައް ނިވާނުލާށެވެ.” [9] މީގެ ތެރެއިން ބައެއް ހެޔޮ ޢަމަލުތަކަށް އެދުވަސްވަރުގައި އިތުރު ސަމާލުކަމެއް ދިނުމަށް ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ގެ ޙަދީޘް ބަސްފުޅުތަކުގައި އެކަލޭގެފާނުވަނީ ބާރު އަޅުއްވާފައެވެ.

---

ފުރަތަމައީ: ޛިކުރުކުރުމާއި ޤުރުއާން ކިޔެވުމާއި ތަކުބީރު ކިޔުން އިތުރުކުރުން

ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހުގެ މާތްކަން ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ޙަދީޘެއްގައި އައިސްފައިވެއެވެ.  

«مَا مِنْ أَيَّامٍ أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَا أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنَ الْعَمَلِ فِيهِنَّ مِنْ هَذِهِ الْأَيَّامِ الْعَشْرِ، فَأَكْثِرُوا فِيهِنَّ مِنَ التَّهْلِيلِ، وَالتَّكْبِيرِ، وَالتَّحْمِيدِ» [10]

މާނައީ: “މި ދިހަ ދުވަހަށްވުރެ ބޮޑަށް، ﷲގެ ޙަޟްރަތުގައި ހެޔޮ ޢަމަލުތައް މަތިވެރިވެގެންވާ އަދި ލޮބުވެތިގެންވާ އެހެން ދުވަސްތަކެއް ނުވެއެވެ. ފަހެ މިދުވަސްތަކުގައި ގިނަގިނައިން ތަހުލީލު ކިޔައި ތަކުބީރު ކިޔައި އަދި ތަޙްމީދު ކިޔާށެވެ.”

التَّهْلِيل ކިޔުމަކީ: لا إله إلا الله ކިޔުމެވެ.

التَّكْبِير ކިޔުމަކީ:  الله أكبرކިޔުމެވެ.

التَّحْمِيد ކިޔުމަކީ:   الحمد لله ކިޔުމެވެ.

އިބްނު ޢުމަރު رضي الله عنهما އާއި އަބޫ ހުރައިރާ رضي الله عنه ޛުލްޙިއްޖާމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހުގައި، ބާޒާރު މައްޗަށް ނުކުމެވަޑައިގެން ތަކްބީރު ވިދާޅުވެއެވެ. އަދި މީސްތަކުންވެސް އެދެބޭކަލުން ތަކުބީރު ކިޔާ އަޑު އިވުމުން ތަކުބީރު ކިޔައެވެ. [11]

އަދި ތާބިޢީންގެ ތެރެއިން މައިމޫން ބުން މަހްރާން رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ. “(ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ) ދިހަ ދުވަހުގައި މީސްތަކުން ތަކުބީރު ކިޔަނިކޮށް ތިމަންކަލޭގެފާނު ދެކެވަޑައިގަތީމެވެ. އެބައިމީހުން ތަކުބީރު ކިޔާލެއް ގިނަކަމުން ތިމަންކަލޭގެފާނަށް އެ ސިފަވަނީ ރާޅުބާނި ތަކެއް ގޮތަށެވެ.” [12]

---

ތަކުބީރު ކިޔާ ގޮތް

އެދުވަސްވަރުގައި ދެގޮތަކަށް ތަކުބީރު ކިޔުން އެދެވިގެންވެއެވެ. އެއީ: މުޠުލަޤު ތަކުބީރާއި މުޤައްޔަދު ތަކުބީރެވެ.

މުޠުލަޤު ތަކުބީރު: އެއީ ޙައްޖަމަހުގެ ހަނދު ފެނުނީއްސުރެ އައްޔާމުއް ތަޝްރީޤުގެ ތިންވަނަ ދުވަހުގެ އިރުއޮއްސިއްޖައުމަށް ދާންދެން ކިޔާ ތަކުބީރެވެ. ގޭގައާއި މަގުމަތީގައްޔާއި މިސްކިތުގައި އަދި އެނޫން ތަންތަނުގައިވެސް އެދުވަސްތަކުގައި ތަކުބީރު ކިޔުން ގިނަކުރުން އެދެވިގެންވެއެވެ.

މުޤައްޔަދު ތަކުބީރު: އެއީ ނަމާދުތަކަށް ފަހުގައި ކިޔާ ތަކުބީރެވެ. މިތަކުބީރު ކިޔާނީ ދެގޮތަކަށެވެ.

– ޙައްޖުވެރިން ފިޔަވާ އެހެނިހެން މީސްތަކުން އެ ތަކުބީރު ކިޔާނީ: ޢަރަފާތު ދުވަހުގެ ފަތިސްނަމާދުން ފަށައިގެންނެވެ. އަދި ނިންމާނީ އައްޔާމުއް ތަޝްރީޤުގެ ތިންދުވަހުގެ ފަހުދުވަހު ޢަޞުރު ނަމާދަށް ފަހު ތަކުބީރު ކިޔުމަށް ފަހުގައެވެ.

– ޙައްޖުވެރިން އެ ތަކުބީރު ކިޔާނީ: ޢީދު ދުވަހުގެ މެންދުރު ނަމާދުން ފަށައިގެންނެވެ. އަދި ނިންމާނީ އައްޔާމުއް ތަޝްރީޤުގެ ތިންދުވަހުގެ ފަހުދުވަހު ޢަޞުރު ނަމާދަށް ފަހު ތަކުބީރު ކިޔުމަށް ފަހުގައެވެ.

---

ތަކުބީރުގެ ޞީޣާ

ތަކުބީރު ކިޔުމުގައި ޞަޙާބީ ބޭކަލުންގެ ކިބައިން އެކި ޞީޣާތައް ވާރިދުވެފައިވެއެވެ. އެގޮތުން އަންނަނިވި ޞީޣާއަކީ ޢަބްދުﷲ ބުން މަސްޢޫދު رضي الله عنه ގެ އަރިހުން ޞައްޙަ މަގުން ވާރިދުވެފައިވާ ޞީޣާއެކެވެ.

عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ – أي: ابن مسعود – “أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ: اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ” [13]

މާނައީ: “އަލްއަޙްވަޞްގެ އަރިހުން ރިވާވެގެންވެއެވެ. އައްޔާމުއް ތަޝްރީޤުގެ ދުވަސްތަކުގައި ޢަބްދުﷲ ބުން މަސްޢޫދު އަންނަނިވި ތަކުބީރުކިޔުއްވައެވެ. اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، وَلِلَّهِ الْحَمْدُ “

---

ދެވަނައީ: އުޟުޙިޔާ ކަތިލުން

އުޟުޙިޔާގެ ތަޢާރުފު

ޢަރަބި ބަހުގައި: أضحية މިލަފުޒު ނެގިފައިވާ މައިގަނޑު ކަލިމައަކީ ضَحْوَة އެވެ. މާނައަކީ އިރު އެރުމަށްފަހު އޮންނަ ދުވާލުގެ ވަގުތެވެ.

ޢަރަބި ބަހުގައި އުޟްޙިޔާއަށް أُضْحِيَّة ، إضْحِيَّة ، ضَحِيَّة އަދި أضْحاة ކިޔައެވެ. ލުޣަވީ ގޮތުން الأُضْحِيَّةُ ކިޔަނީ އަޟްޙާ ޢީދު ދުވަހު ކަތިލާ ކަންބަޅިއަށެވެ. އެއީ ޟުޙާ ވަގުތަށް ނިސްބަތްކޮށްފައެވެ. [14]

ޢިލްމުވެރީންގެ އިސްތިލާހުގައި:أضحية އަކީ ﷲ تعالى އަށް ކުއްތަން ވުމުގެ ގޮތުން ނަޢަމްސޫފީގެ ބާވަތްތައް أيام النحر ގެ ދުވަސްތަކުގައި ޚާއްސަ ޝަރުޠުތަކަކާއެކު ކަތިލުމެވެ. [15]

أيام النحر ގެ ދުވަސްތަކަކީ ޙައްޖުމަހުގެ ދިހަވަނަދުވަހުން ފެށިގެން ތޭރަވަނަ ދުވަހުގެ އިރުއޮއްސުމުގެ ނިޔަލަށެވެ.

---

އުޟުހިޔާ ކަތިލުން ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވާކަމުގެ ދަލީލު

ކީރިތި ޤުރުއާނުން:

﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ﴾ [16]  

“ފަހެ ކަލޭގެފާނުގެ ރައްބަށް ނަމާދުކޮށް ޤުރުބާން ކުރައްވާށެވެ.”

މިއާޔަތުގައި انحر މިކަލިމައިގެ މުރާދަކީ ޤުރުބާންކަތިލުން ކަމަށް ابن عباس – رضي الله عنهما –  ގެ އަރިހުންނާއި އަދި قتادة – رحمه الله – ގެ އަރިހުން حسن ދަރަޖައަށް ދާފަދަ ސަނަދަކުން ابن جرير الطبري – رحمه الله – ރިވާކުރައްވާފައި ވެއެވެ. [17]

---

رسول الله صلى الله عليه وسلمގެ ސުންނަތުން:

އިމާމުލް ބުޚާރީ ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. އަނަސްގެފާނު رضي الله عنه  ވިދާޅުވިއެވެ.

«…وَضَحَّى بِالْمَدِينَةِ كَبْشَيْنِ أَمْلَحَيْنِ أَقْرَنَيْنِ» [18]

މާނައީ: “އަދި ދަޅުފަޅާފައިވާ ދެ أملح ކަންބަޅި ބަކަރި، އެކަލޭގެފާނު މަދީނާގައި ކަތިލެއްވިއެވެ.”

أملح ގެ މާނައަކީ އެއްޗެއްގައި ކަޅުކުލައަށް ވުރެއް ހުދު ކުލަ ގިނަވުމުވެ.

---

ޢިލްމުވެރިންގެ އިޖުމާއުން:

أضحية ކަތިލުމަކީ ދީނުގައި ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވާ ކަމެއް ކަމުގައި ޢިލްމުވެރިންވަނީ އިޖުމާޢު ވެވަޑައިގެންފައިވެއެވެ. [19]

---

އުޟުޙިޔާއެއްގެ ގޮތުގައި ކަތިލުން ހުއްދަކަމަށް ޢިލްމުވެރިން އިއްތިފާޤުވެވަޑައިގަންނަވާ ބާވަތްތައް

އުޟްޙިޔާގެ ގޮތުގައި ބަކަރިއާއި ކަންބަޅި ބަކަރިއާއި ގެރިއާ އަދި ޖަމަލު ކަތިލެވިދާނެކަމަށް ޖުމްލަގޮތެއްގައި ހުރިހާ މަޛްހަބެއްގެ ޢިލްމުވެރިންވެސް އިއްތިފާގެ ވެވަޑައިގަންނަވައެވެ. [20] [21]

މިކަމާ ބެހޭގޮތުން ޒާދުލް މަޢާދުގައި ހަދުޔާއި އުޟްޙިޔާއާއި އަދި ޢަޤީޤާ ކަތިލުމާއި ބެހޭ فصل ގައި ابن القيم – رحمه الله – ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.

“އަންޢާމު ސޫރަތުގައި ޛިކުރު ކުރައްވާފައިވާ އަށް ވައްތަރުގެ (ނަޢަމްސޫފިއަށް) މިކަން ޚާއްޞަ ވެގެންވެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު صلى الله عليه وسلم އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބު ބޭކަލުންގެ އަރިހުން ހަދުޔާއި އުޟްޙިޔާއާ އަދި ޢަޤީޤާ ކަތިލުމުގައި މިނޫން ބާވަތަކުން ކަތިލެއްވިކަން އެނގޭކަށް ނެތެވެ.” [22]

އަންޢާމު ސޫރަތުގައި ޛިކުރު ކުރައްވާފައިވާ އަށް ވައްތަރަކީ ބަކަރިއާއި، ކަންބަޅިއާއި، ގެރިއާއި، އަދި ޖަމަލު، މިއިން ކޮންމެ ބާވަތެއްގެ ފިރިހެން އަދި އަންހެން ވައްތަރެވެ.

މިކަމުގެ ދަލީލަކީ އަންނަނިވި އާޔަތެވެ.

﴿وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الأَنْعَامِ﴾ [23]

“އަދި ކޮންމެ އުންމަތަކަށްވެސް ޤުރުބާންކުރާނެ ތަނަކާއި ވަގުތެއް ތިމަން އިލާހު ލެއްވީމެވެ. އެއީ އެބައިމީހުންނަށްޓަކައި ނިޢުމަތެއްގެ ގޮތުގައި ނަޢަމުސޫފި ރިޒްޤުކުރެއްވި ކަމަށްޓަކައި އެބައިމީހުން ﷲގެ އިސްމުފުޅު ޛިކުރުކުރުމަށެވެ.”

---

* އެހެންކަމުން ކުޅަދާނަކަން ލިބިފައިވާމީހާ އުޟްޙިޔާ ކަތިލަންވާނެއެވެ.

* އަދި އުޟްޙިޔާ ކަތިލުމަށް ޤަޞްދުކުރާ މީހާ ޙައްޖުމަސް ފެށުމުން ސަމާލުކަން ދޭން ޖެހޭ ކަންތައްތަކެއް ވެއެވެ. އެއީ ނިޔަފަތި ކެނޑުމާއި ހަށިގަނޑުން ހަމާއި އިސްތަށި ވަކިކުރުމުން ދުރުހެލިވުމެވެ. ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«إِذَا دَخَلَتِ الْعَشْرُ، وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ، فَلَا يَمَسَّ مِنْ شَعَرِهِ وَبَشَرِهِ شَيْئًا» [24]

މާނައީ: “އުޟްޙިޔާ ކަތިލުމަށް އެދޭ މީހާ ދަންނައެވެ. (ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ) ދިހަ ދުވަސް ފެށުމުން، އޭނާގެ އިސްތަށިތަކާއި ހަމުން އެއްވެސް މިންވަރެއް ވަކި ނުކުރާ ހުށިކަމެވެ.”   

«إِذَا رَأَيْتُمْ هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ، وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّيَ، فَلْيُمْسِكْ عَنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ» [25]

މާނައީ: “އުޟްޙިޔާ ކަތިލުމަށް އެދޭ މީހާ ދަންނައެވެ. ޛުލް ޙިއްޖާމަހުގެ ހަނދު ފެނުމުން، އިސްތަށި ވަކިކުރުމާއި ނިޔަފަތި ކެނޑުމުން ދުރުހެލިވާށެވެ.”

* އަދި އެއް ގެއެއްގައި ދިރިއުޅޭ އެއް ޢާއިލާއަކަށް އެއް އުޟްޙިޔާއިން ފުދޭނެއެވެ. އެފަދައިން ތިރުމިޛީ ރިވާކުރައްވާފައިވާ ޙަސަން ދަރަޖައަށްދާ ޙަދީޘެއްގައި ވެއެވެ.

عَن عُمَارَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ يَقُولُ: سَأَلْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ: كَيْفَ كَانَتِ الضَّحَايَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ: «كَانَ الرَّجُلُ يُضَحِّي بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ، فَيَأْكُلُونَ وَيُطْعِمُونَ». [26] 

މާނައީ: “ޢުމާރާ ބުން ޢަބްދުﷲ ވިދާޅުވިއެވެ. ޢަޠާއު ބުން ޔަސާރު ވިދާޅުވަނިކޮށް ތިމަން އަޑުއެހީމެވެ. އަބޫ އައްޔޫބު އަލްއަންޞާރީގެ އަރިހުގައި ތިމަންކަލޭގެފާނު ސުވާލުދެންނެވީމެވެ.

ﷲ ގެ ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ގެ ދުވަސްވަރުގައި އުޟްޙިޔާ ކަތިލާ އުޅުއްވީ ކިހިނެތް ހެއްޔެވެ؟

ޖަވާބުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.    ކޮންމެ ބޭކަލަކުވެސް އެބޭކަލަކާއި އެބޭކަލެއްގެ ޢާއިލާގެ ފަރާތުން އެއް ކަންބަޅި އުޟްޙިޔާގެ ގޮތުގައި ކަތިލައްވައެވެ. އަދި އެއިން ބައެއް ކައިފައި އަނެއް ބައި މީހުންނަށް ދީ އުޅުއްވިއެވެ.”

---

ތިންވަނައީ: ރޯދަހިފުން

މިދުވަސްތަކުގައި ރޯދަ ހިފުމަށް ބަލާލާއިރު، ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް ޢަރަފާތު ދުވަހުގައި ރޯދަ ހިފުމަށް ޞައްޙަ ޙަދީޘުން ޘާބިތުވެއެވެ. ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ.

«صِيَامُ يَوْمِ عَرَفَةَ، أَحْتَسِبُ عَلَى اللهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ، وَالسَّنَةَ الَّتِي بَعْدَهُ» [27]  

މާނައީ: “ޢަރަފާތް ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމުގެ ސަބަބުން އިސްވެ ދިޔަ އަހަރުގެ ފާފައާއި ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުގެ ފާފަ ފުއްސަވާ ދެއްވާނެކަމަށް ﷲ ތަޢާލާގެ ޙަޟްރަތުން ތިމަންކަލޭގެފާނު އުންމީދުކުރައްވަމެވެ.”

ސަޢީދު ބިން ޖުބައިރު رحمه الله ވިދާޅުވިއެވެ. “ތިޔަބައިމީހުންގެ ޚާދިމުންވެސް ޢަރާފާތު ދުވަހުގެ ރޯދަހިފުމަށްޓަކައި ހާރުކެއުމަށް ހޭލައްވާށެވެ.” [28]

* އެހެންކަމުން ޙައްޖުމަހުގެ 9 ވަނަ ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމަކީ ޘާބިތުވެގެންވާ އަދި ސުންނަތްވެގެންވާ ކަމެކެވެ.

* 10 ވަނަ ދުވަހަކީ ޢީދު ދުވަސްކަމުގައިވާތީ އެދުވަހުގައި ރޯދަ ނުހިފާނެއެވެ. އެއީ ޢީދު ދުވަހުގައި ރޯދަ ހިފުން ނަހީކުރައްވާފައިވާތީއެވެ.

* ދެން އޮތީ ޙައްޖު މަހުގެ ފުރަތަމަ 8 ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމެވެ. މިކަމުގައި ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ކޮންމެވެސް ވަރެއްގެ ޚިލާފެއް އޮތްކަމުގައި ވިޔަސް، މިކަމުގައި ޞައްޙަ ބަސްފުޅަކީ މި ދުވަސްތަކުގައިވެސް ރޯދަ ހިފުން އެދެވިގެންވުމެވެ.

* މިކަމުގައި ޢިލްމުވެރިން ޚިލާފުވުމަށް މެދުވެރިވެފައިވާ ސަބަބަކީ ޢާއިޝާ رضي الله عنها ވިދާޅުވެފައިވަނީ ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ ދިހަ ދުވަހު ނަބިއްޔާ صلى الله عليه وسلم ރޯދަ ހިއްޕަވަނިކޮށް ތިމަންކަމަނާ ދެކެވަޑައި ނުގަންނަވަމެވެ.

«مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَائِمًا الْعَشْرَ قَطُّ». [29]

މާނައީ: “(ޙައްޖުމަހުގެ ފުރަތަމަ) ދިހައެއްގައި ﷲގެ ރަސޫލާ صلى الله عليه وسلم ރޯދަ ހިއްޕަވަނިކޮށް ތިމަންކަމަނާ ދެކެވަޑައިނުގަންނަވަމެވެ.”

* އެހެނަސް އެ ދުވަސްތަކުގައި ރޯދަހިފުމަށް ބުރަވެވަޑައިގަންނަވާ ޢިލްމުވެރިން އެފަދައިން ބުރަވެވަޑައިގަންނަވާ ސަބަބުތަކެއްވެއެވެ.

1- 9 ވަނަ ދުވަހު ރޯދަ ހިފުމަށް އެކަލޭގެފާނު ބާރު އަޅުއްވާފައިވާކަން ޞަޙީޙު މުސްލިމުގައި ޘާބިވެފައިވުން.

2- އާލާސްކަންފުޅެއްގެ ސަބަބުން ނުވަތަ ދަތުރެއްގެ ސަބަބުން އެކަލޭގެފާނު ރޯދަ ނުހިއްޕެވުން އެކަށީގެންވުން. [30]

3- އެކަމަނާއަށް އެކަން ފެނިވަޑައިނުގަތުމަކުން ނުހިއްޕަވާކަމަށް ދޭހަނުވުން. [31]

4- މީސްތަކުންގެ މައްޗަށް އެކަން ފަރުޟުވެދާނެކަމުގެ ބިރަށް އެކަލޭގެފާނު އެކަން ދޫކޮށްލެއްވުން އެކަށީގެންވުން. [32]

5- އެދުވަސްތަކުގައި ހެޔޮ ޢަމަލުތައް އިތުރުކުރުމަށް އައިސްފައިވާ ޢާންމު ޙަދީޘްތަކުގައި ރޯދަވެސް ހިމެނިގެންވުން. [33]

ދުޢާއަކީ ﷲ ތާޢާލާ އަޅަމެންނަށް އެދުވަސްތަކުގައި ހެޔޮ ޢަމަލު ކުރުމުގެ ތައުފީޤު ދެއްވައި އެކަން ޤަބޫލުކުރެއްވުމެވެ.

وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه وسلم.

---

---

[1] سورة آل عمران: 102

[2] سورة النساء: 1

[3] سورة الأحزاب: 70 – 71

[4] أخرجه أبو داود في سننه برقم: (2118) والترمذي في جامعه برقم: (1105)  والنسائي في المجتبى برقم: (1404) برقم: (3277) وابن ماجة في سننه برقم: (1892) (انظر: تفحة الأشراف للمزي (7/125) برقم: (9505)). وصححه الترمذي (الجامع للترمذي برقم: (1105)).

[5] أخرجه مسلم في صحيحه، كتاب: الجمعة، باب: تخفيف الصلاة والخطبة برقم: 43 – (867).

[6]  رواه أبو داود في سننه برقم: (2438) وصححه الألباني في صحيح سنن أبي داود برقم: (2107).

[7]  مجموع فتاوى لشيخ الإسلام ابن تيمية (25/287).

[8] بدائع الفوائد لابن القيم (3/162).

[9] لطائف المعارف (ص: 263).

[10] أخرجه أحمد في مسنده برقم: (5446)، وبرقم: (6154) وعبد بن حميد في منتخبه برقم: (807)، وأبو عوانة في مستخرجه برقم: (3024) والطحاوي في شرح مشكل الآثار برقم: (2971)، والطبراني في الدعاء برقم: (871)، كلهم عن ابن عمر رضي الله عنه، وفي المعجم الكبير برقم: (11116) عن ابن عباس رضي الله عنهما وصححه البوصيري في إتحاف الخيرة المهرة برقم: (2465) والمنذري في الترغيب برقم: (1782) والهيثمي في مجمع الزوائد برقم: (5932) وأحمد شاكر في تحقيقه للمسند برقم: (5446).

[11] رواه البخاري معلقا بصيغة الجزم (2/20).

[12] فتح الباري لابن حجر (9/9).

[13] أخرجه ابن أبي شيبة في مصنفه برقم: (5651) وصححه الألباني في الإرواء برقم: (654).

[14] الصحاح للجوهري (2/1750).

[15] أحكام الأطعمة لد.وليد (ص: 138-139).

[16] سورة الكوثر: 2.

[17] التفسير الصحيح لحكمة بشير (4/675).

[18] رواه البخاري برقم: (1712).

[19] المغني لإبن قدامة (11/94).

[20] ބައްލަވާ: فقه الإسلامي وهبة الزحيلى (4/2720).

[21] ބައްލަވާ: موسوعة الفقهية الكويتية (8/163).

[22] زاد المعاد لابن القيم (2/285).

[23] سورة الحج: 34.

[24] صحيح مسلم 39 – (1977).

[25] صحيح مسلم 41 – (1977).

[26] أخرجه الترمذي برقم: (1505) وقال: هذا حديث حسن صحيح، وحسن إسناده الأرنؤوط في تحقيقه لزاد المعاد (2/295).

[27] رواه مسلم برقم: 196 – (1162).

[28] حلية الأولياء لأبي نعيم (4/281) والسير (4/326).

[29] أخرجه أبو داود (2439) وصححه الألباني في السلسلة الصحيحة برقم: (2108).

[30] انظر: شرح صحيح مسلم للنووي (8/72).

[31] المصدر نفسه.

[32] انظر: فتح الباري لابن حجر (2/460).

[33] نيل الأوطار للشوكاني (4/283).